سوزش هنگام ادرار، احساس فشار روی مثانه، تکرر ادرار یا دیدن عباراتی مثل WBC، Nitrite و Leukocyte Esterase در برگه آزمایش می تواند نگرانی زیادی ایجاد کند. عفونت ادراری یا UTI یکی از عفونت های شایع است، اما هر سوزش ادرار یا وجود باکتری در آزمایش، لزوما به معنی عفونت فعال نیست.

برای تشخیص درست، باید علائم، نتیجه آزمایش ادرار، کشت ادرار، شرایط فرد و گاهی بیماری های زمینه ای در کنار هم بررسی شوند. در این راهنما، نشانه های عفونت ادراری، تفسیر اصطلاحات آزمایش، روش های درمان، اقدامات خانگی، علائم خطر و راه های پیشگیری را به زبان ساده بررسی می کنیم.

توجه: این مطلب جایگزین معاینه پزشک و تجویز دارو نیست. به ویژه در بارداری، کودکان، مردان، سالمندان، افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا دیابت و کسانی که تب و پهلودرد دارند، مراجعه پزشکی اهمیت بیشتری دارد.

برای آزمایش ادرار در آزمایشگاه دکتر خسروشاهی و اعزام نیرو به منزل شما کلیک کنید

عفونت ادراری چیست؟

دستگاه ادراری شامل کلیه ها، حالب ها، مثانه و مجرای ادرار است. در حالت طبیعی، بخش های داخلی این دستگاه عاری از میکروب هستند. اگر باکتری ها از طریق مجرای ادرار وارد شوند و در مثانه یا بخش های بالاتر تکثیر پیدا کنند، عفونت ادراری ایجاد می شود.

بیشتر عفونت های ادراری توسط باکتری اشریشیا کلی یا E. coli ایجاد می شوند. این باکتری معمولا در روده زندگی می کند و ممکن است از اطراف مقعد به سمت مجرای ادرار منتقل شود. عفونت می تواند فقط مثانه را درگیر کند یا در موارد جدی تر به کلیه ها برسد.

انواع اصلی عفونت ادراری

نوع عفونت	محل درگیری	علائم معمول	اهمیت
اورتریت	مجرای ادرار	سوزش ادرار و گاهی ترشح	ممکن است با عفونت های مقاربتی ارتباط داشته باشد
سیستیت	مثانه	تکرر، فوریت، سوزش و درد زیر شکم	شایع ترین نوع عفونت ادراری
پیلونفریت	کلیه	تب، لرز، تهوع و درد پهلو	نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است

علائم عفونت مثانه که نباید نادیده گرفته شوند

علائم عفونت مثانه معمولا به صورت ناگهانی یا طی چند ساعت ظاهر می شوند. شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است، اما نشانه های زیر بیشتر از همه دیده می شوند:

• سوزش، درد یا احساس بریدگی هنگام ادرار
• تکرر ادرار، حتی زمانی که مقدار ادرار کم است
• احساس فوریت برای رفتن به دستشویی
• احساس تخلیه نشدن کامل مثانه
• درد یا فشار در قسمت پایین شکم و لگن
• ادرار کدر یا تیره تر از حالت معمول
• بوی غیرمعمول ادرار
• وجود خون در ادرار

بوی تند یا کدر شدن ادرار به تنهایی برای تشخیص عفونت کافی نیست. کم آبی بدن، مصرف بعضی مواد غذایی، برخی داروها و ماندن نمونه ادرار در دمای اتاق نیز می تواند ظاهر یا بوی ادرار را تغییر دهد.

تفاوت عفونت مثانه با عفونت کلیه

عفونت محدود به مثانه معمولا باعث تب بالا نمی شود. اما وقتی عفونت به کلیه برسد، علائم عمومی بدن نیز درگیر می شوند. وجود تب یا لرز همراه با علائم ادراری باید جدی گرفته شود.

ویژگی	عفونت مثانه	عفونت کلیه
سوزش و تکرر ادرار	شایع	ممکن است وجود داشته باشد
درد زیر شکم	شایع	ممکن است وجود داشته باشد
تب بالای ۳۸ درجه	معمولا وجود ندارد	شایع تر است
لرز و تعریق	غیرمعمول	ممکن است شدید باشد
درد پهلو یا پشت	معمولا وجود ندارد	از علائم مهم است
تهوع و استفراغ	کمتر دیده می شود	ممکن است وجود داشته باشد

اگر تب، لرز شدید، درد پهلو، استفراغ، ضعف شدید یا گیجی دارید، برای ارزیابی فوری به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کنید.

چرا عفونت ادراری در زنان شایع تر است؟

مجرای ادرار در زنان کوتاه تر است و به ناحیه مقعد نزدیک تر قرار دارد. به همین دلیل، باکتری های روده ای راحت تر می توانند وارد مجرای ادرار و سپس مثانه شوند. رابطه جنسی، استفاده از بعضی روش های پیشگیری، بارداری، یائسگی، نگه داشتن طولانی مدت ادرار و مصرف ناکافی مایعات نیز می توانند احتمال عفونت را افزایش دهند.

عفونت ادراری در مردان جوان کمتر دیده می شود. بنابراین اگر یک مرد به طور مکرر دچار عفونت ادراری شود، پزشک معمولا بررسی بیشتری برای مشکلاتی مانند بزرگی پروستات، سنگ، انسداد یا عفونت های دیگر انجام می دهد.

 

تفسیر آزمایش ادرار؛ WBC، Nitrite و سایر اصطلاحات

آزمایش کامل ادرار یا Urinalysis به تنهایی همیشه برای تشخیص قطعی کافی نیست. پزشک نتیجه آزمایش را همراه با علائم و شرایط فرد تفسیر می کند.

WBC در آزمایش ادرار چیست؟

WBC مخفف گلبول سفید است. وجود مقدار کمی گلبول سفید در ادرار ممکن است طبیعی باشد، اما افزایش آن معمولا نشان دهنده التهاب یا عفونت در دستگاه ادراری است.

در بسیاری از آزمایشگاه ها، مقدار حدود صفر تا پنج گلبول سفید در هر میدان میکروسکوپی، محدوده طبیعی در نظر گرفته می شود. با این حال، محدوده مرجع ممکن است بین آزمایشگاه ها کمی تفاوت داشته باشد. اعداد بالاتر، به ویژه زمانی که همراه با علائم و سایر یافته های آزمایش باشند، احتمال عفونت را بیشتر می کنند.

Nitrite مثبت چه معنایی دارد؟

برخی باکتری ها، به ویژه بسیاری از باکتری های گرم منفی، نیترات موجود در ادرار را به نیتریت تبدیل می کنند. بنابراین Nitrite مثبت می تواند نشانه وجود باکتری باشد.

با این حال، منفی بودن نیتریت عفونت را رد نمی کند. همه باکتری ها نیتریت تولید نمی کنند و اگر ادرار مدت کافی در مثانه نمانده باشد، ممکن است نتیجه منفی شود.

Leukocyte Esterase یا LE چیست؟

لوکوسیت استراز آنزیمی است که معمولا با حضور گلبول های سفید در ادرار ارتباط دارد. مثبت شدن آن می تواند نشان دهنده التهاب یا عفونت باشد، اما در بعضی شرایط غیرعفونی نیز دیده می شود. تفسیر آن باید در کنار WBC و علائم انجام شود.

وجود باکتری در آزمایش ادرار

دیدن باکتری در آزمایش میکروسکوپی همیشه به معنی عفونت نیست. اگر نمونه به درستی جمع آوری نشده باشد، باکتری های پوست یا ناحیه تناسلی می توانند وارد ظرف شوند و نتیجه را تغییر دهند.

وجود باکتری زمانی اهمیت بیشتری دارد که همراه با WBC بالا، نیتریت مثبت، لوکوسیت استراز مثبت و علائم واضح عفونت باشد.

RBC یا گلبول قرمز در ادرار

RBC نشان دهنده گلبول قرمز است. مقدار کم آن ممکن است طبیعی باشد، اما افزایش گلبول قرمز می تواند در عفونت، سنگ کلیه، تحریک مجاری ادراری، ورزش شدید، بیماری های کلیوی یا آلودگی نمونه با خون قاعدگی دیده شود.

خون واضح در ادرار، خونریزی مکرر یا تعداد زیاد گلبول قرمز نیازمند بررسی پزشکی است؛ زیرا همیشه نمی توان آن را به عفونت نسبت داد.

پروتئین، قند و سایر فاکتورها

پروتئین ادرار ممکن است در تب، ورزش شدید، کم آبی یا بیماری های کلیوی افزایش پیدا کند. وجود قند می تواند با افزایش قند خون ارتباط داشته باشد. کتون، کریستال، سلول های اپی تلیال و سیلندرها نیز هر کدام تفسیر جداگانه ای دارند و نباید بدون توجه به سایر نتایج، به تنهایی مبنای تشخیص قرار بگیرند.

جدول خلاصه تفسیر فاکتورهای مهم آزمایش ادرار

فاکتور	وضعیت معمول	یافته ای که احتمال عفونت را بیشتر می کند	نکته مهم
WBC	معمولا صفر تا پنج در هر میدان	افزایش قابل توجه یا عبارت های Many	نشانه التهاب است و به تنهایی تشخیص قطعی نیست
Nitrite	منفی	مثبت	مثبت شدن آن به نفع عفونت با بعضی باکتری هاست
Leukocyte Esterase	منفی	مثبت	می تواند با حضور گلبول سفید همراه باشد
Bacteria	ندیده شدن یا Rare	Few، Moderate یا Many	احتمال آلودگی نمونه باید در نظر گرفته شود
RBC	معمولا صفر تا دو یا سه	افزایش یافته	در عفونت، سنگ و بعضی بیماری های دیگر دیده می شود
Squamous Epithelial Cells	کم	افزایش زیاد	می تواند نشانه آلودگی نمونه باشد

کشت ادرار چیست و چه زمانی انجام می شود؟

کشت ادرار برای شناسایی نوع باکتری و بررسی حساسیت آن به آنتی بیوتیک انجام می شود. نتیجه کشت معمولا پس از حدود ۲۴ تا ۷۲ ساعت آماده می شود، هرچند زمان دقیق به آزمایشگاه و نوع میکروب بستگی دارد.

عدد ۱۰۰ هزار واحد تشکیل دهنده کلونی در هر میلی لیتر، یعنی ۱۰ به توان پنج، یک معیار شناخته شده برای برخی نمونه هاست؛ اما تشخیص فقط با این عدد انجام نمی شود. مقدار کمتر نیز در فردی که علائم واضح دارد، می تواند اهمیت بالینی داشته باشد. جنسیت، بارداری، روش جمع آوری نمونه، نوع باکتری و مصرف قبلی آنتی بیوتیک روی تفسیر کشت اثر می گذارند.

آنتی بیوگرام چیست؟

آنتی بیوگرام نشان می دهد باکتری جداشده به کدام آنتی بیوتیک ها حساس یا مقاوم است. حروف رایج در این جدول عبارت اند از:

حرف	معنی	توضیح
S	حساس	احتمال اثر دارو بر باکتری بیشتر است
I	حساسیت متوسط یا وابسته به مقدار مصرف	تفسیر آن به دارو و شرایط بیمار بستگی دارد
R	مقاوم	معمولا این دارو انتخاب مناسبی نیست

پزشک فقط بر اساس حرف S دارو را انتخاب نمی کند. محل عفونت، عملکرد کلیه، بارداری، حساسیت دارویی، تداخلات دارویی، عوارض و شدت بیماری نیز اهمیت دارند.

چرا ممکن است آزمایش منفی باشد اما علائم وجود داشته باشد؟

منفی بودن آزمایش همیشه به معنی نبودن کامل عفونت نیست. مصرف آنتی بیوتیک پیش از نمونه گیری، نوشیدن بیش از حد آب، نمونه گیری نادرست، کوتاه بودن زمان ماندن ادرار در مثانه و انتخاب آزمایش نامناسب می توانند باعث منفی شدن کاذب شوند.

از طرف دیگر، سوزش ادرار همیشه ناشی از عفونت نیست. التهاب واژن، خشکی واژن، حساسیت به صابون یا ژل شستشو، سنگ، بیماری های منتقل شونده از راه جنسی، سندرم مثانه دردناک و تحریک مجرای ادرار نیز می توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

روش درست جمع آوری نمونه ادرار

برای افزایش دقت آزمایش، معمولا نمونه ادرار صبحگاهی یا نمونه ای که چند ساعت در مثانه مانده است، مناسب تر است؛ مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد.

1. دست ها را بشویید.
2. ناحیه تناسلی را طبق دستور آزمایشگاه تمیز کنید.
3. بخش ابتدایی ادرار را داخل توالت تخلیه کنید.
4. بخش میانی ادرار را در ظرف استریل جمع کنید.
5. داخل ظرف یا درپوش آن را لمس نکنید.
6. نمونه را هرچه سریع تر به آزمایشگاه تحویل دهید.

مصرف بی دلیل مقدار زیادی آب پیش از آزمایش توصیه نمی شود؛ زیرا ممکن است ادرار را بیش از حد رقیق کند. اگر قاعدگی دارید، درباره زمان مناسب آزمایش از آزمایشگاه یا پزشک راهنمایی بگیرید.

باکتریوری بدون علامت چیست؟

گاهی در کشت ادرار باکتری دیده می شود، اما فرد هیچ علامتی ندارد. به این وضعیت باکتریوری بدون علامت گفته می شود. در بیشتر افراد سالم، درمان این حالت لازم نیست و مصرف بی دلیل آنتی بیوتیک می تواند به مقاومت میکروبی و عوارض دارویی منجر شود.

با این حال، در بارداری و پیش از بعضی اقدامات یا جراحی های دستگاه ادراری، باکتریوری بدون علامت ممکن است نیاز به درمان داشته باشد. تصمیم گیری در این شرایط باید توسط پزشک انجام شود.

در سالمندان نیز وجود باکتری در ادرار بدون علائم ادراری، به تنهایی دلیل کافی برای شروع آنتی بیوتیک نیست. گیجی ناگهانی، بی حالی یا تغییر رفتار باید از نظر علت های مختلف بررسی شود و نباید خودکار به عفونت ادراری نسبت داده شود.

درمان عفونت ادراری چگونه انجام می شود؟

درمان به محل عفونت، شدت علائم، سن، جنسیت، بارداری، بیماری های زمینه ای، سابقه عفونت و نتیجه کشت بستگی دارد. عفونت ساده مثانه در بعضی افراد با یک دوره کوتاه آنتی بیوتیک درمان می شود، اما عفونت کلیه یا عفونت های پیچیده ممکن است به آزمایش های بیشتر، درمان طولانی تر یا بستری نیاز داشته باشند.

آنتی بیوتیک های رایج برای عفونت مثانه

پزشک ممکن است با توجه به شرایط بیمار داروهایی مانند نیتروفورانتوئین، فوسفومایسین یا تری متوپریم و سولفامتوکسازول را در نظر بگیرد. این داروها برای همه افراد مناسب نیستند و انتخاب آن ها به عملکرد کلیه، بارداری، حساسیت دارویی، مقاومت منطقه ای و نوع عفونت بستگی دارد.

خوددرمانی با آنتی بیوتیک، استفاده از داروی باقی مانده از نسخه قبلی یا مصرف دارویی که برای فرد دیگری تجویز شده است، می تواند باعث شکست درمان و افزایش مقاومت میکروبی شود.

آیا باید دوره آنتی بیوتیک را کامل کرد؟

مدت مصرف دارو را پزشک تعیین می کند. دارو باید دقیقا طبق نسخه مصرف شود و بدون هماهنگی پزشک قطع یا تمدید نشود. بهبودی علائم به معنی از بین رفتن کامل عفونت نیست و قطع خودسرانه دارو ممکن است باعث باقی ماندن عفونت یا عود آن شود.

فنازوپیریدین برای سوزش ادرار

فنازوپیریدین یک مسکن علامتی است و آنتی بیوتیک محسوب نمی شود. این دارو ممکن است سوزش ادرار را برای مدت کوتاهی کاهش دهد، اما عامل عفونت را از بین نمی برد. مصرف آن باید کوتاه مدت و طبق نظر پزشک یا داروساز باشد.

تغییر رنگ ادرار به نارنجی یا قرمز پس از مصرف این دارو ممکن است رخ دهد. با این حال، افراد مبتلا به بیماری کلیوی یا کبدی، زنان باردار و کسانی که داروهای متعدد مصرف می کنند، باید پیش از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

کارهایی که در خانه به کاهش علائم کمک می کنند

اقدامات زیر می توانند در کنار درمان اصلی به کاهش ناراحتی کمک کنند، اما جایگزین آنتی بیوتیک در عفونت باکتریایی تشخیص داده شده نیستند:

• مایعات را به اندازه نیاز بدن مصرف کنید، مگر اینکه پزشک به علت بیماری قلبی یا کلیوی محدودیت مایعات داده باشد.
• ادرار را برای مدت طولانی نگه ندارید.
• برای کاهش درد زیر شکم از کمپرس گرم استفاده کنید.
• از صابون های عطری، اسپری های ناحیه تناسلی و شوینده های تحریک کننده استفاده نکنید.
• تا بهتر شدن علائم، مصرف قهوه، نوشیدنی های انرژی زا، الکل و غذاهای بسیار تند را کاهش دهید.
• لباس زیر نخی و نسبتا گشاد بپوشید و ناحیه تناسلی را خشک نگه دارید.

کرنبری و دی مانوز

برخی محصولات کرنبری ممکن است در بعضی افراد به کاهش عود عفونت کمک کنند، اما برای درمان عفونت فعال مناسب نیستند. شواهد درباره دی مانوز نیز یکسان و قطعی نیست و نمی توان آن را جایگزین آنتی بیوتیک دانست.

افرادی که داروی رقیق کننده خون مصرف می کنند، بیماری کلیوی دارند یا باردار هستند، باید پیش از مصرف مکمل ها با پزشک مشورت کنند.

علائم هشدار و زمان مراجعه فوری به پزشک

در شرایط زیر مراجعه سریع پزشکی ضروری است:

• تب ۳۸ درجه یا بالاتر
• لرز شدید یا تعریق غیرعادی
• درد پهلو یا پشت، به ویژه در یک طرف بدن
• تهوع و استفراغ مداوم
• ضعف شدید، خواب آلودگی یا گیجی
• وجود خون واضح یا لخته در ادرار
• کم شدن شدید مقدار ادرار
• بارداری همراه با علائم ادراری
• علائم در کودک، سالمند یا فرد دارای نقص ایمنی
• عدم بهبود علائم پس از ۴۸ ساعت از شروع درمان
• عود مکرر عفونت یا وجود بیماری کلیوی

عفونت ادراری در دوران بارداری

در بارداری، حتی عفونت هایی که علائم کمی دارند می توانند جدی تر شوند. تغییرات هورمونی و فشار رحم ممکن است حرکت ادرار را کند کند و احتمال رسیدن عفونت به کلیه را افزایش دهد.

زنان باردار نباید خودسرانه آنتی بیوتیک، مسکن یا مکمل مصرف کنند. پزشک با توجه به مرحله بارداری، نتیجه آزمایش و وضعیت مادر، داروی مناسب و ایمن را انتخاب می کند. تب، درد پهلو، تهوع یا سوزش ادرار در بارداری نیازمند پیگیری سریع است.

عفونت ادراری مکرر چیست؟

اگر فردی در شش ماه دست کم دو بار یا در یک سال دست کم سه بار دچار عفونت ادراری شود، معمولا در گروه عفونت های مکرر قرار می گیرد. در این حالت، پزشک ممکن است کشت ادرار، بررسی سنگ یا انسداد، ارزیابی قند خون و بررسی ارتباط عفونت با رابطه جنسی را در نظر بگیرد.

در بعضی افراد، درمان پیشگیرانه با دوز کم، مصرف دارو پس از رابطه جنسی یا روش های دیگر پیشنهاد می شود. این تصمیم باید کاملا شخصی سازی شود و مصرف طولانی مدت آنتی بیوتیک بدون نظارت پزشک مناسب نیست.

راه های کاهش احتمال عود عفونت

• پس از رابطه جنسی ادرار کنید.
• ادرار را برای مدت طولانی نگه ندارید.
• پس از اجابت مزاج، دستمال را از جلو به عقب بکشید.
• مایعات کافی مصرف کنید.
• از شوینده ها و محصولات عطری در ناحیه تناسلی استفاده نکنید.
• در صورت استفاده از اسپرم کش یا دیافراگم و عود مکرر، درباره روش جایگزین با پزشک مشورت کنید.
• در دوران یائسگی، درباره درمان خشکی و کاهش استروژن با پزشک مشورت کنید.

پرسش های متداول درباره عفونت ادراری

در این بخش به رایج ترین سوالات شما عزیزان درباره عفونت ادراری پاسخ می دهیم؛

سوزش ادرار چند روز بعد از شروع درمان بهتر می شود؟

اگر داروی مناسب برای عفونت ساده مثانه انتخاب شده باشد، بسیاری از افراد طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت کاهش علائم را تجربه می کنند. با این حال، اگر علائم بدتر شوند یا تا ۴۸ ساعت بهتر نشوند، باید دوباره با پزشک تماس گرفت.

آیا عفونت ادراری به شریک جنسی منتقل می شود؟

عفونت معمول مثانه معمولا بیماری مقاربتی نیست و مستقیما به شریک جنسی منتقل نمی شود. با این حال، رابطه جنسی می تواند در بعضی افراد باعث ورود باکتری های طبیعی پوست و ناحیه تناسلی به مجرای ادرار شود. اگر ترشح غیرعادی، زخم، درد هنگام رابطه یا احتمال تماس جنسی پرخطر وجود دارد، بررسی بیماری های منتقل شونده از راه جنسی نیز لازم است.

آیا ماءالشعیر یا نوشیدنی های خاص عفونت را درمان می کنند؟

هیچ نوشیدنی، از جمله ماءالشعیر، نمی تواند جایگزین درمان پزشکی عفونت باکتریایی شود. مصرف آب به اندازه نیاز بدن می تواند از کم آبی جلوگیری کند، اما نوشیدنی های شیرین، گازدار یا کافئین دار ممکن است مثانه را تحریک کنند.

آیا وجود خون در ادرار در عفونت طبیعی است؟

گاهی التهاب مثانه باعث وجود مقدار کمی خون در ادرار می شود، اما خون واضح، خونریزی مکرر یا باقی ماندن خون پس از درمان باید بررسی شود. سنگ، بیماری کلیه و مشکلات دیگر نیز می توانند چنین علامتی ایجاد کنند.

چه زمانی باید کشت ادرار را تکرار کرد؟

تکرار کشت برای همه افراد لازم نیست. پزشک ممکن است در بارداری، عفونت های مکرر، ادامه علائم، عفونت کلیه یا شرایط خاص، کشت پیگیری درخواست کند. زمان انجام آزمایش به علت آن بستگی دارد و بهتر است بدون نظر پزشک، زمان ثابتی برای همه افراد در نظر گرفته نشود.

آیا عفونت مثانه باعث ناباروری می شود؟

عفونت ساده مثانه معمولا باعث ناباروری نمی شود. با این حال، علائمی که به عفونت ادراری نسبت داده می شوند ممکن است در بعضی بیماری های منتقل شونده از راه جنسی یا عفونت های لگنی نیز دیده شوند. همچنین عفونت های شدید و درمان نشده کلیه می توانند به سلامت کلیه آسیب بزنند.

جمع بندی

تشخیص عفونت ادراری فقط با یک عدد یا یک عبارت در برگه آزمایش انجام نمی شود. WBC بالا، نیتریت مثبت، لوکوسیت استراز مثبت و وجود باکتری می توانند احتمال عفونت را بیشتر کنند، اما علائم، روش جمع آوری نمونه و شرایط جسمی فرد نیز اهمیت دارند.

در عفونت ساده مثانه، درمان مناسب معمولا به سرعت علائم را کاهش می دهد؛ اما تب، لرز، درد پهلو، استفراغ، بارداری، سنین پایین یا بالا و بیماری های زمینه ای نیازمند توجه فوری هستند. از مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک پرهیز کنید، دارو را طبق نسخه مصرف کنید و در صورت عدم بهبود یا بدتر شدن علائم، مراجعه پزشکی را به تاخیر نیندازید.